Zasadniczym, najczęściej występującym rodzajem raka pęcherza, jest nowotwór wywodzący się z komórek błony śluzowej wyściełającej drogi moczowe. Stanowi on ponad 90% nowotworów pęcherza. Jest to tzw. rak przejściowokomórkowy (TCC - transitional cell carcinoma). Jego wzrost rozpoczyna się od błony śluzowej i początkowo ograniczony jest on jedynie do tej właśnie warstwy ściany pęcherza. Mówimy o raku powierzchownym.

Leczenie na tym etapie jest stosunkowo proste i daje dość dobre prognozy. Z biegiem czasu nowotwór przenika do podścieliska (błony podśluzowej), grozi to zapoczątkowaniem inwazyjnego stadium guza. W miarę postępu choroby nowotwór zaczyna penetrować w głąb warstwy mięśniowej ściany pęcherza. W tym momencie mamy do czynienia z rakiem naciekającym.

Wrastanie nowotworu w obręb bogato unaczynionego mięśnia pęcherza grozi porwaniem komórek nowotworu przez prąd krwi lub chłonki i jego rozsianiem w postaci przerzutów.

Leczenie raka naciekającego jest bardziej złożone, a rokowanie gorsze w porównaniu z guzami powierzchownymi. Dlatego tak istotne jest wczesne rozpoznanie nowotworu i właściwe postępowanie lecznicze.

Określenie "stadium raka pęcherza moczowego" oznacza: "Jak głęboko nowotwór zaatakował ścianę pęcherza?" Jest to jeden z najbardziej istotnych elementów, jeśli chodzi o rokowanie w tej chorobie.
W celu ujednolicenia pojęć związanych z problemem zaawansowania raka pęcherza stosuje się klasyfikację, zwaną klasyfikacją TNM, opartą na łacińskich symbolach T (tumor - guz), N (noduli - węzły chłonne), M (metastases - przerzuty),

Guz pierwotny

• Tx - nie można ocenić guza pierwotnego
• T0 - nie ma guza pierwotnego
• Ta - nieinwazyjny guz brodawczakowaty
• Tis - rak śródnabłonkowy (in situ) „rak płaski”
• T1 - naciekanie podścieliska
• T2 - naciekanie błony mięśniowej, T2a - wewnętrzna połowa błony mięśniowej, T2b - zewnętrzna (głębsza) połowa błony mięśniowej
• T3 - naciekanie poza błonę mięśniową, T3a - mikroskopowo, T3b - makroskopowo
• T4 - naciekanie narządów sąsiednich, T4a - stercz, macica, pochwa, T4b - ściana miednicy, powłoki brzuszne

Węzły chłonne

• Nx - nie można ocenić węzłów chłonnych
• N0 - nie stwierdza się przerzutów w okolicznych węzłach chłonnych
• N1 - przerzut pojedynczy ? 2cm
• N2 - przerzut pojedynczy 2-5 cm, mnogi ? 5cm
• N3 - przerzut/przerzuty > 5 cm

Przerzuty odległe

• Mx - nie można ocenić
• M0 - nie stwierdza się
• M1 - obecne

Niekiedy mamy do czynienia z rakiem, który nie wrasta w głąb ściany pęcherza, a "pełznie" po wewnętrznej powierzchni jego ściany. W tym przypadku komórki raka zastępują prawidłową śluzówkę pęcherza, rozrastają się płaszczyznowo i nie przekraczają błony podśluzowej. Ten typ raka nazywa się rakiem "in situ" (ca in situ) i oznacza się symbolem Tis. Mimo, że należy on do raków powierzchownych, charakteryzuje się dość dużą agresywnością i trudniej poddaje się leczeniu.

U około 75-85% chorych, rak w chwili rozpoznania ma charakter powierzchowny. Nowotwór jest ograniczony do błony śluzowej (tzw. stadium Ta lub, w przypadku ca in situ, stadium Tis) lub podśluzowej (T1). U pozostałych 15-25% chorych stwierdza się naciekanie błony mięśniowej lub przerzuty do węzłów chłonnych (T2-T4, N+)

Kolejnym parametrem od którego zależy przebieg choroby, dynamika wzrostu nowotworu, jak i rokowanie jest stopień złośliwości komórkowej guza. Cechę tę określa się jako: G1 (niski stopień złośliwości), G2 (średni) i G3 (guz wysoko złośliwy).

Zarówno cecha T (zaawansowanie guza w ścianę pęcherza)jak i cecha G (złośliwość komórkowa) oceniane są na podstawie badania mikroskopowego usuniętych (wyciętych) tkanek (ściana pęcherza z guzem).