Do niedawna jeszcze problemy związane ze starzeniem się mężczyzn w skali całej populacji nie były przedmiotem specjalnego zainteresowania - w roku 1950 średnia życia mężczyzn na kuli ziemskiej wynosiła 45 lat. Rozwój cywilizacji oraz postępy nauk medycznych spowodowały wydłużenie się średniej życia mężczyzny do 64 lat w roku 2000, zaś prognozy demograficzne przewidują, że w roku 2050 wartość ta osiągnie 75 lat. Populacja męska po 65 roku życia wynosić wówczas będzie około 700 milionów. Zrozumiałe jest zatem, że starzenie się i związane z tym procesem problemy, budzą coraz większe zainteresowanie zarówno lekarzy jak i społeczeństwa.

Co to jest andropauza?
Andropauza jest zespołem objawów związanych ze starzeniem się organizmu mężczyzny i stopniowym upośledzeniem jego czynności hormonalnej. W procesie starzenia się ustroju dochodzi do osłabienia funkcji wielu narządów i układów: płuc, serca, nerek, wątroby, układu nerwowego. Również układ narządów wydzielania wewnętrznego (układ hormonalny) podlega zmianom, które doprowadzają do niedoboru hormonów męskich - androgenów, w tym testosteronu. Testosteron jest najważniejszym hormonem wytwarzanym przez jądra. Odpowiada m. in. za rozwój cech płciowych oraz wpływa na rozwój masy mięśniowej. Ponadto wzmaga popęd płciowy oraz sprawność seksualną mężczyzny. Znany jest również jego korzystny pobudzający wpływ na aktywność psychiczną i fizyczną.

Okres andropauzy jest stanem kiedy w wyniku starzenia się organizmu dochodzi do spadku funkcji hormonalnej jąder. Jak wykazano, w zespole tym dochodzi do częściowego niedoboru wielu hormonów, co sprzyjać ma rozwojowi chorób wieku starszego, w tym miażdżycy tętnic oraz nowotworów, przyspiesza też proces starzenia się ustroju.

Kiedy dochodzi do andropauzy?
Zespół objawów, które zwykle określa się terminem andropauza lub częściowy niedobór androgenów u starzejących się mężczyzn (ADAM - ang. Androgen Defficiency in Aging Male), rozpoczyna się w różnym wieku - najczęściej pomiędzy 50. a 60. rokiem życia, choć może wystąpić także wcześniej, po 35 - 40 roku życia.

Jak często występuje andropauza?
Okazuje się, że andropauza nie jest procesem występującym u wszystkich mężczyzn. Powyżej 60. roku życia zmniejszenie się stężenia testosteronu stwierdzono u 11% mężczyzn w rolniczych regionach Australii, u 22% mężczyzn w Belgii i u 36% w USA. Istotny spadek stężenia testosteronu dotyczy 25-30% mężczyzn w podeszłym wieku.

Jak się wydaje, częstość występowania andropauzy w populacji mężczyzn, w większym stopniu zależy od ich ogólnego stanu zdrowia niż od wieku. Występowaniu tego zjawiska sprzyjać mają - niewłaściwy tryb życia, nieprawidłowe odżywianie, palenie tytoniu, choroby towarzyszące (np. nadciśnienie, cukrzyca, choroba wieńcowa, podwyższony poziom cholesterolu, przerost gruczołu krokowego, choroba Alzheimera), nadużywanie alkoholu wreszcie genetycznie zaprogramowany proces przedwczesnego starzenia się.

Można przyjąć, że objawami andropauzy dotkniętych jest:
- 10 - 20 % mężczyzn w wieku pomiędzy 50. a 60. rokiem życia,
- 20 - 30 % mężczyzn pomiędzy 60. a 70. rokiem życia,
- 30 - 40 % mężczyzn w ósmej dekadzie życia oraz
- 40 - 50 % mężczyzn po 80. roku życia.

Spadek poziomu męskich hormonów u mężczyzn po 55 roku życia jest zjawiskiem powszechnym i wielu z nich doskonale przystosowuje się do nowej sytuacji. Jednakże istnieje pewna grupa mężczyzn, którzy w tym okresie odczuwają szereg przykrych dolegliwości andropauzy.

Jakie są objawy andropauzy?
W procesie starzenia się dochodzi do stopniowego spadku stężenia głównie testosteronu, ale także innych hormonów - hormonu wzrostu (GH), insulinopodobnego czynnika wzrostu (IGF-1), głównego androgenu nadnerczowego - dehydroepiandrosteronu (DHEA) i jego metabolitu - siarczanu dehydroepiandrosteronu (S-DHEA) jak również hormonu szyszynki - melatoniny. Te niedobory hormonalne powodują występowanie różnorodnych objawów składających się na obraz andropauzy. Należeć do nich będą:
• podwyższona pobudliwość nerwowa, drażliwość,
• zaburzenia koncentracji i pamięci,
• obniżenie nastroju (skłonność do depresji),
• męczliwość,
• zaburzenia snu,
• zawroty i bóle głowy,
• uderzenia "gorąca" do głowy,
• nadwrażliwość na chłód,
• spadek masy mięśniowej i siły,
• wzrost tkanki tłuszczowej,
• spadek masy kostnej (osteoporoza) i bóle stawowe.
• zaburzenia życia seksualnego - spadek popędu płciowego (libido), zaburzenia wzwodu i wytrysku. Osłabienie lub brak erekcji zależy od spadku stężenia androgenów, głównie siarczanu dehydroepiandrosteronu (S-DHEA) w osoczu.

Powyższe dolegliwości związane z andropauzą w istotny sposób obniżają jakość życia zarówno samych mężczyzn, jak i ich partnerek. Nie pozostają one bez wpływu na życie rodzinne i aktywność zawodową dotkniętych nimi mężczyzn.

Jak wstępnie rozpoznać zespół andropauzy?
Do celu tego służyć może między innymi prosty test diagnostyczny, znany jako kwestionariusz Morleya, w którym pacjent odpowiada na następujące pytania:

1. Czy obserwuje Pan spadek popędu płciowego?
2. Czy odczuwa Pan brak energii?
3. Czy obserwuje Pan spadek siły mięśniowej lub obniżenie odporności na wysiłek fizyczny?
4. Czy odnotował Pan spadek zadowolenia z życia?
5. Czy obniżył się Pana wzrost?
6. Czy jest Pan smutny i/lub w złym humorze?
7. Czy wzwody członka są słabsze?
8. Czy zauważył Pan ostatnio obniżenie aktywności ruchowej?
9. Czy chce się Panu spać po obfitym posiłku (obiedzie)?
10. Czy miał Pan ostatnio trudności w wykonywaniu pracy zawodowej?
11. Odpowiedź "TAK" na pytania 1 - 7 lub na trzy inne, pozwala podejrzewać zespół andropauzy.

Inne badania pozwalające na rozpoznanie (lub wykluczenie) zespołu andropauzy to:
- dokładny wywiad lekarski,
- badanie andrologiczne i urologiczne
- określenie poziomu hormonów - testosteronu, estradiolu, LH, FSH, białka wiążącego hormony płciowe - SHBG (Sex Hormone Binding Globulin)

Leczenie
Mimo, że następstwa andropauzy w sposób zdecydowanie niekorzystny rzutują na stan psychiczny i fizyczny mężczyzn, to ciągle często jest ona w naszym kraju uważana za zespół normalnych objawów związanych ze starzeniem się. Znana jest niechęć panów w wieku średnim do wizyty u lekarza, obawa przed wykryciem choroby nieuleczalnej. Często dochodzi do sytuacji, kiedy to żona lub partnerka inicjuje zarówno konsultację lekarską jak i rozpoczęcie leczenia.

Dolegliwości związane z męskim przekwitaniem można skutecznie łagodzić. Leczenie to polega na zastosowaniu substytucji hormonalnej (uzupełnianiu niedoborów hormonalnych) poprzez podawanie preparatów testosteronu. Założeniem terapii jest wzrost sił witalnych, poprawa ogólnego samopoczucia, sprawności intelektualnej, snu, przywrócenie satysfakcjonującego życia seksualnego poprzez poprawę funkcji seksualnych. Leczenie hormonalne może zapobiec zmianom w układzie kostnym (osteoporoza) oraz prawdopodobnie zmniejsza ryzyko rozwoju miażdżycy i jej powikłań (choroba wieńcowa, zawał serca, udary mózgu). W terapii stosuje się głównie preparaty testosteronu w postaci tabletek, plastrów naklejanych na skórę oraz rzadziej wstrzyknięć domięśniowych.

Należy z całym naciskiem podkreślić, że mężczyzna z prawidłowo rozpoznanym zespołem andropauzy, przed zastosowaniem terapii hormonalnej powinien być zbadany przez lekarza, który przed podjęciem decyzji o terapii zleci wykonanie niezbędnych badań. W ich skład wchodzi dokładna ocena stanu gruczołu krokowego, a więc badanie gruczołu palcem przez odbytnicę (badanie "per rectum"), oznaczenie poziomu swoistego antygenu sterczowego (PSA) w surowicy. Wynika to z faktu, że preparaty testosteronu mogą stymulować lub nasilić rozwój niekorzystnych zmian chorobowych w gruczole krokowym. Warunkiem podjęcia terapii hormonalnej będzie więc wykluczenie obecności tych procesów. Z tego też powodu w trakcie kuracji mężczyzna powinien pozostawać pod stałą, baczną obserwacją lekarską.

Dodać w tym miejscu wypada, że pewne znaczenie w utrzymaniu poziomu hormonów płciowych ma dieta. Pokarmy nasze zawierają bowiem hormony i wpływają na ich stężenie u człowieka. Nie ma już wątpliwości, iż obfitość tłuszczu w diecie obniża poziom hormonu męskiego - testosteronu, a co za tym idzie może zmniejszyć np. zainteresowanie seksem. W dodatku tłusta dieta powoduje miażdżycę naczyń - jednej ze znanych przyczyn impotencji. Natomiast korzystne działanie na potencję, a także żywotność plemników wykazuje witamina C i kwas foliowy.

Gdzie szukać witaminy C? Najogólniej mówiąc głównie w owocach i warzywach. Najwięcej jest jej w czarnych porzeczkach, słodkiej, czerwonej papryce, brokułach, brukselce, soku z grejpfruta, truskawkach, kiwi, pomarańczach, surowym kalafiorze, soku pomidorowym, ziemniakach pieczonych, surowych pomidorach i surowej kapuście. Kwas foliowy (folacyna), zwany jest także witaminą M. Obfitują weń zielone liście warzyw (zwłaszcza sałaty), brokuły, sok pomarańczowy, awokado, melon, marchew, drożdże, żółtka jaj, morele, dynia, fasola, a z mięs - wątroba.

Reasumując, obiecujące, przynoszące spektakularną poprawę, wyniki leczenia zespołu andropauzy powinny skłaniać każdego pana "po pięćdziesiątce" do wizyty u specjalisty (endokrynolog, urolog, androlog) z chwilą pojawienia się objawów "męskiego przekwitania".