Wybór sposobu leczenia zależy m. in. od tego, jak bardzo objawy choroby zmuszają chorego do zmiany trybu życia , na ile obniżają jakość jego życia. Decyzję co do rodzaju terapii powinien podjąć lekarz wspólnie z pacjentem, po poinformowaniu go o możliwościach różnych form leczenia, ich zaletach i ryzyku ewentualnych powikłań.

Postępowanie lecznicze w stosunku do chorych na łagodny rozrost stercza obejmuje:

• baczną obserwację,
• leczenie farmakologiczne,
• leczenie zabiegowe

Baczna obserwacja

W odniesieniu do tych mężczyzn, u których przypadkowo stwierdzono powiększenie gruczołu krokowego, a nie odczuwają oni żadnych dolegliwości związanych z oddawaniem moczu można zastosować postępowanie określane często terminem "wyczekująca baczna obserwacja".

Polega ono na udzieleniu pacjentowi wskazówek o charakterze higieniczno-dietetycznym oraz przeprowadzaniu raz na rok badania oceniającego stan jego zdrowia. W zakres takiego "przeglądu" wchodzi – wywiad lekarski, badanie per rectum, USG układu moczowego i gruczołu krokowego, badanie przepływu cewkowego, badanie moczu, stężenie PSA (Prostate-specific antigen) i kreatyniny w surowicy. Postępowanie takie jest uzasadnione również w stosunku do pacjentów w początkowym stadium choroby, którzy mają minimalne dolegliwości, nieznacznie upośledzony przepływ cewkowy (Q_max > 15 ml/sek.) i niewielkie zaleganie moczu w pęcherzu (poniżej 50 ml), a przy tym nie odczuwają potrzeby leczenia.

Leczenie farmakologiczne

Leczenie farmakologiczne łagodnego przerostu prostaty ma zastosowanie w początkowych stadiach choroby, kiedy to zaburzenia w oddawaniu moczu są niewielkie lub średnio nasilone i nie stwierdza się jeszcze wskazań do leczenia zabiegowego. Farmakoterapię podejmuje się również u tych chorych, którzy nie wyrażają zgody na leczenie chirurgiczne oraz u tych, których nie można leczyć operacyjnie z powodu złej kondycji ogólnej.

W ostatnich latach obserwuje się wyraźny wzrost grupy chorych leczonych farmakologicznie w porównaniu z grupą chorych leczonych zabiegowo. Jest to skutek większej wykrywalności choroby, zastosowania leczenia we wczesnych jej stadiach, włączenia się do leczenia lekarzy podstawowej opieki zdrowotnej oraz wprowadzenia na rynek szerokiej gamy leków coraz bardziej skutecznych i bezpiecznych.

Leki stosowane w przeroście prostaty powodują zlikwidowanie lub złagodzenie dolegliwości i objawów "podrażnieniowych" oraz znoszą lub redukują objawy "przeszkodowe" – wynikłe z przeszkody w oddawaniu moczu, jaką stanowi powiększony gruczoł krokowy.

Przypuszcza się, że leczenie farmakologiczne zmniejsza również ryzyko wystąpienia całkowitego zatrzymania moczu oraz konieczności leczenia operacyjnego.

Leki stosowane w łagodnym przeroście prostaty należą do następujących grup:

• alfa-blokery,
• leki modyfikujące środowisko hormonalne stercza,
• preparaty pochodzenia roślinnego (fitoterapeutyki)

Alfa-blokery (blokery receptorów alfa-adrenergicznych, alfa-adrenolityki) działają poprzez blokowanie zakończeń nerwowych typu "alfa" (tzw. receptorów alfa). W łagodnym przeroście prostaty receptory te, znajdujące się w dużej ilości w gruczole krokowym, w jego torebce, w dnie (tzw. szyi) pęcherza oraz w cewce, są w stanie stałego pobudzenia. Powoduje to skurcz mięśniówki powyższych elementów, co w rezultacie doprowadza do wzrostu przeszkody w oddawaniu moczu (objawy "przeszkodowe"). Wzmożone napięcie alfa-receptorów jest też przyczyną nadwrażliwości tych okolic, pewnej "przeczulicy", manifestującej się uciążliwymi objawami "podrażnieniowymi".

Zablokowanie receptorów alfa powoduje przede wszystkim znaczne złagodzenie dolegliwości "podrażnieniowych", tych zwykle bardziej uciążliwych dla chorego. Poza tym, leki blokujące receptory alfa, poprzez zniesienie napięcia komórek mięśniowych, powodują rozluźnienie prostaty, szyi pęcherza oraz początkowego odcinka cewki, ułatwiając odpływ moczu z pęcherza.

Chory odczuwa korzystny skutek leczenia preparatami alfa-adrenolitycznymi już po kilku dniach. Działanie uboczne rzadko stanowi problem zmuszający do rezygnacji ze stosowanego leczenia. Leki z grupy alfa-adrenolityków można stosować bez obawy o utratę skuteczności przez wiele lat.

Alfa-blokerami stosowanymi w leczeniu łagodnego przerostu prostaty są preparaty będące pochodnymi alfuzosyny, doksazosyny, tamsulosyny i terazosyny.

Leki zmieniające środowisko hormonalne gruczołu krokowego, zażywane przewlekle, powodują zmniejszenie masy przerośniętej prostaty. Powodują one w ten sposób redukcję przeszkody podpęcherzowej i ułatwiają oddawanie moczu. Najważniejszym preparatem o działaniu hormonalnym jest finasteryd. Lek ten blokuje przemianę testosteronu w aktywną względem prostaty postać – dihydrotestosteron. Niedobór dihydrotestosteronu wpływa na inwolucję (zanik) gruczolaka. Pod wpływem tego leku może dojść do 20-30% zmniejszenia wielkości gruczołu krokowego. Ponieważ finasteryd nie wpływa na zawartość testosteronu w surowicy krwi, nie zaburza bardzo istotnej równowagi androgenowej w organizmie mężczyzny.

Leki roślinne od starożytności stosowane są w leczeniu dolegliwości związanych z oddawaniem moczu. Są one stosunkowo tanie, przynoszą ulgę zwłaszcza w początkowym stadium choroby. Cieszą się w związku z tym znacznym powodzeniem w łagodzeniu dolegliwości związanych z wczesnymi stadiami przerostu prostaty. Popularność zawdzięczają "naturalnemu" pochodzeniu i minimalnej liczbie działań ubocznych Do ich produkcji używane są m. in. następujące surowce: kora śliwy afrykańskiej, owoc palmy amerykańskiej, owoc boczni piłkowanej, korzeń pokrzywy, nasiona dyni, zarodki kukurydzy itp.

Mechanizm działania leków roślinnych zależy od działania poszczególnych składników zawartych w wymienionych surowcach.

Leczenie zabiegowe

Leczenie zabiegowe stosuje się w tych przypadkach, gdzie należy zlikwidować przeszkodę spowodowaną przez powiększoną prostatę, stwarzającą istotne utrudnienie w oddawaniu moczu. Są to zazwyczaj chorzy w III i IV stopniu zaawansowania klinicznego choroby. Bezwzględne wskazania do podjęcia tego typu leczenia będą stanowić:

• powtarzające się epizody zatrzymania moczu,
• nawracające epizody krwiomoczu spowodowanego przerostem prostaty,
• duże uchyłki pęcherza,
• obecność kamieni w pęcherzu moczowym,
• nawroty zakażeń układu moczowego oraz
• objawy niewydolności nerek.

Klasyczne postępowanie zabiegowe polega na usunięciu tkanki gruczolaka jedną z dwóch metod, którymi są:

• operacyjne wyłuszczenie (adenomektomia),
• elektroresekcja przezcewkowa (TURP – ang. transurethral resection of the prostate).

Ta druga, mniej inwazyjna metoda stosowana jest u 70 – 90 % chorych ze wskazaniami do leczenia chirurgicznego. Ostateczny wybór między tymi dwoma sposobami postępowania uzależniony zazwyczaj jest od upodobania i umiejętności chirurga.

Adenomektomia - zabieg polega na wyłuszczeniu palcem gruczolaka w obrębie jego chirurgicznej torebki (warstwy obwodowej stercza). Mocz odprowadzany jest we wczesnym okresie pooperacyjnym cewnikiem wprowadzonym przez cewkę.

Przezcewkowa elektroresekcja (TURP) polega na usunięciu tkanki gruczolaka drogą przez cewkę moczową, przy użyciu resektoskopu (elektroresektora). Zabieg odbywa się pod kontrolą wzroku, przy stałym przepływie płynu płuczącego pęcherz. Wycięte fragmenty tkanki wpadają do pęcherza, skąd wypłukuje się je przez płaszcz przyrządu po zakończeniu zabiegu.

Jednym z możliwych następstw leczenia operacyjnego łagodnego przerostu prostaty (zarówno adenomektomii jak i TURP) jest zaburzenie ejakulacji pod postacią tzw. wytrysku wstecznego (do światła pęcherza). Podczas tych zabiegów dochodzi do trwałej destrukcji dróg nasiennych z następową bezpłodnością. O powyższych konsekwencjach należy chorego poinformować.

W ostatnim okresie wzrasta popularność metod leczenia minimalnie inwazyjnego, opierających się głównie na efekcie termicznego oddziaływania na tkankę gruczolaka. Mniejsza inwazyjność wiąże się jednak z mniejszą skutecznością leczenia i pacjent powinien być o powyższym poinformowany. Do metod leczenia mało inwazyjnego należą:

• laseroterapia – niszczenie tkanki gruczolaka energią generowaną przez laser (najczęściej neodymowo-jagowy – Nd:YAG),
• termoterapia mikrofalowa – metoda powodująca miejscowe przegrzanie tkanki gruczolaka do temperatury ponad 45 stopni poprzez oddziaływanie nań pola elektromagnetycznego,
• śródtkankowa mikrofalowa ablacja igłowa gruczołu krokowego (TUNA, ang. – transurethral needle ablation). w obręb gruczolaka pod kontrolą wzroku wysuwane są i wkłuwane dwie sondy-igły, wokół których powstaje pole elektromagnetyczne powodujące przegrzanie tkanek.

Resekcji tkanki gruczolaka stercza można dokonać również przy użyciu energii świetlnej lasera holmowego (Holmium:YAG laser). Metoda, wprowadzona w roku 1995, pozwala na precyzyjne, przeprowadzone pod kontrolą wzroku, oddzielenie ("wyłuszczenie") gruczolaka od jego torebki chirurgicznej za pomocą wiązki światła laserowego.