Postępowanie diagnostyczne, któremu poddany powinien być każdy mężczyzna w wieku powyżej 50 roku życia zgłaszający dolegliwości w oddawaniu moczu zawiera:

• badanie podmiotowe, czyli wywiad lekarski;
• badanie przedmiotowe, czyli fizykalne, chorego;
• badania laboratoryjne;
• badania uzupełniające i obrazowe

Wywiad lekarski

Wywiad lekarski powinien uwzględniać:

• częstość i objętość poszczególnych mikcji (mikcja = akt oddawania moczu),
• ocenę zaburzeń oddawania moczu oraz jakości życia. Bardzo przydatny jest tu kwestionariusz punktowej oceny tych parametrów (I-PSS – ang. International Prostatic Score System). Ułatwia on obiektywizację dolegliwości pacjenta oraz umożliwia ich późniejsze monitorowanie,
• ocenę życia seksualnego pacjenta,
• wykluczenie / potwierdzenie epizodów krwiomoczu i zatrzymania moczu

Badanie fizykalne

Badanie fizykalne uwzględnia badanie palcem przez odbytnicę (badanie per rectum), które umożliwia orientacyjną ocenę wielkości prostaty. W badaniu tym zwraca się uwagę na takie cechy gruczołu krokowego jak: konsystencja, gładkość powierzchni, bolesność oraz ewentualne nieprawidłowości w jego budowie. Gruczolak prostaty charakteryzuje się powiększeniem gruczołu, który jest sprężysty (jak napięty mięsień), gładki, niebolesny, z pogłębionym rowkiem pomiędzy bocznymi płatami. Stwierdzenie w badaniu per rectum nieprawidłowości struktury (nierówność powierzchni, wzmożenie spoistości) może nasuwać podejrzenie raka prostaty i powoduje diagnostykę w tym kierunku. W przypadku stanu zapalnego prostaty gruczoł jest powiększony (obrzęknięty), bolesny i ciastowato miękki.

Badania laboratoryjne

Badania laboratoryjne obejmują:

• badanie ogólne moczu,
• biochemiczne wskaźniki wydolności nerek (stężenie mocznika, kreatyniny w surowicy krwi),
• badanie PSA, czyli stężenie swoistego antygenu sterczowego (Prostate-specific antigen) w surowicy. Wzrost stężenia PSA może sugerować istnienie nowotworu gruczołu krokowego. Trzeba pamiętać, że PSA nie jest znacznikiem swoistym dla raka stercza, a jedynie dla tkanki stercza. Stąd też wzrost stężenia PSA można obserwować w łagodnym przeroście prostaty oraz w jej zapaleniu. Wzrasta również z wiekiem. Wśród mężczyzn, u których PSA L 4 ng/ml, istnieje 10% prawdopodobieństwo istnienia raka, przy PSA 4- 10 ng/ml wynosi ono 25%, zaś przy PSA > 10 ng/ml – ponad 50%. Dane te traktują stężenie PSA jako istotny wskaźnik ryzyka raka prostaty; stąd celowość dokonywania tej oceny u każdego mężczyzny po 50 r. ż. Można w ten sposób dokonać identyfikacji grupy chorych, którym należy wykonać biopsję stercza, a tym samym wykryć wczesne, ograniczone do narządu, skutecznie leczone postaci nowotworu

Badania uzupełniające i obrazowe

Badania uzupełniające i obrazowe, które pozwalają precyzyjnie ustalić rozpoznanie łagodnego przerostu prostaty:

• USG dróg moczowych, oceniające ich morfologię oraz określające objętość zalegającego po mikcji moczu,
• badanie USG przy użyciu głowicy doodbytniczej (TRUS) – pozwala na precyzyjną diagnostykę zmian i ognisk położonych w głębi gruczołu krokowego z możliwością punkcji, czyli pobrania igłą materiału do badania histologicznego,
• uroflowmetria, czyli pomiar siły strumienia moczu, zwany niekiedy pomiarem przepływu cewkowego – ocenia natężenie przepływu moczu w ml/sek. Badanie wykonywane w warunkach wypełnienia pęcherza, w czasie oddawania moczu w ilości co najmniej 150 ml,
• urodynamiczne badanie ciśnieniowo-przepływowe, wykonywane w przypadku wątpliwości co do przyczyny zaburzeń mikcji.